श्रीगुरुचरित्र, अध्याय ३५ व ३६

श्रीगुरुचरित्र (भाग ९): सती-पत्नीधर्माचे गूढ आणि नित्य आचार-माहात्म्य | सीमंतिनी व्रत, कच-देवयानी कथा व गायत्री सिद्धी

श्रीगुरुचरित्राच्या पस्तीसाव्या आणि छत्तीसवा अध्यायांचे हे सखोल आणि आचारधर्मावर आधारित विवेचन आहे. या भागातून श्रीगुरुंनी कठोर आध्यात्मिक शिस्त आणि पती-पत्नीच्या परम धैर्याचे माहात्म्य स्थापित केले आहे. पस्तीसाव्या अध्यायात कच आणि देवयानी यांच्या पौराणिक कथेचे निरूपण आहे, विशेषतः मृत संजीवनी विद्या (मृत्यूवर विजय मिळवणारे ज्ञान) आणि पत्नीधर्माचे महत्त्व यावर मार्गदर्शन केले आहे . देवयानीने दिलेल्या शापाला श्रीगुरुंनी आपल्या ब्राह्मणत्वाने व दैवी सामर्थ्याने कसे निष्प्रभ केले, हे स्पष्ट केले आहे.

छत्तीसवा अध्याय सीमंतिनी या निष्ठेच्या मूर्तीची कथा सांगतो. आपल्या पतीचे अल्पायुष्य दूर करण्यासाठी तिने श्री शिवाची उपासना आणि कठोर व्रत पाळले. पती चन्द्ररंगाचे अपहरण होऊन तो तुरुंगात असतानाही, सीमंतिनीने व्रत अखंडित ठेवले। श्रीगुरुंच्या कृपेने तिचा पती तुरुंगातून मुक्त झाला आणि पुनः आयुष्य प्राप्त झाले. यामुळे सिद्ध होते की गुरु-कृपा नियतीच्या विधिलिखितावर विजय मिळवते।

या भागाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे श्रीगुरुंनी एका ब्राह्मणाला नित्य-नैमित्तिक आचारांचे दिलेले सविस्तर मार्गदर्शन। यात ब्राह्मणांचे स्नान, दंतधावन (दात घासणे), संध्या (संध्याकाळचे विधी), गायत्री मंत्राचे माहात्म्य आणि त्याचे कठोर विधी यांचे वर्णन केले आहे। श्रीगुरुंनी हे स्पष्ट केले की दानधर्माचे नियम, भोजन करण्याची पद्धत आणि पूजा यांसारख्या कर्मांचे अचूक पालन हेच परम मुक्तीचे आणि आध्यात्मिक शुद्धीचे साधन आहे।

या विवेचनातून हे सत्य स्थापित होते की, गुरु-कृपेमुळे सांसारिक संकटांवर विजय मिळवता येतो आणि आचार-धर्माचे पालन हेच परमार्थ मार्गावर स्थिर राहण्याचे महत्त्वाचे तत्त्व आहे।